شناخت مختصري از زندگاني امام حسن(ع)
شناخت مختصري از زندگاني امام حسن(ع)
پيشواي دوم جهان تشيع كه نخستين ميوه پيوند فرخنده علي (ع) با دختر گرامي پيامبر اسلام (ص) بود، در نيمه ماه رمضان سال سوم هجرت در شهر مدينه ديده به جهان گشود.(1)
حسن بن علي ع از دوران جد بزرگوارش چند سال بيشتر درك نكرد زيرا او تقريبا هفت سال بيش نداشت كه پيامبر اسلام بدرود زندگي گفت/
پس از درگذشت پيامبر (ص) تقريبا سي سال در كنار پدرش امير مومنان (ع) قرار داشت و پس از شهادت علي (ع) (در سال 40 هجري) به مدت 10 سال امامت امت را به عهده داشت و در سال 50 هجري با توطئه معاويه بر اثر مسموميت در سن 48 سالگي به درجه شهادت رسيد و در قبرستان «بقيع» در مدينه مدفون گشت/
فرياد رس محرومان
در آيين اسلام، ثروتمندان، مسئوليت سنگيني در برابر مستمندان و تهيدستان اجتماع به عهده دارند و به حكم پيوندهاي عميق معنوي و رشتههاي برادري ديني كه در ميان مسلمانان بر قرار است، بايد همواره در تامين نيازمنديهاي محرومان اجتماع كوشا باشند. پيامبر اسلام (ص) و پيشوايان ديني ما، نه تنها سفارشهاي مؤكدي در اين زمينه نمودهاند، بلكه هر كدام در عصر خود، نمونه برجستهاي از انساندوستي و ضعيف نوازي به شمار مي‌رفتند/
پيشواي دوم، نه تنها از نظر علم، تقوي، زهد و عبادت، مقامي برگزيده و ممتاز داشت، بلكه از لحاظ بذل و بخشش و دستگيري از بيچارگان و درماندگان نيز در عصر خود زبانزد خاص و عام بود. وجود گرامي آن حضرت آرام بخش دلهاي دردمند، پناهگاه مستمندان و تهيدستان، و نقطه اميد درماندگان بود. هيچ فقيري از در خانه آن حضرت دست خالي برنمي گشت. هيچ آزرده دلي شرح پريشاني خود را نزد آن بزرگوار بازگو نمي‌كرد، جز آنكه مرهمي بر دل آزرده او نهاده مي‌شد. گاه پيش از آنكه مستمندي اظهار احتياج كند و عرق شرم بريزد، احتياج او را برطرف مي‌ساخت و اجازه نمي‌داد رنج و مذلت سؤال را بر خود هموار سازد!
«سيوطي» در تاريخ خود مي‌نويسد: «حسن بن علي» داراي امتيازات اخلاقي و فضائل انساني فراوان بود، او شخصيتي بزرگوار، بردبار، باوقار، متين، سخي و بخشنده، و مورد ستايش مردم بود.(2)
نكته آموزنده
امام مجتبي (ع) گاهي مبالغ توجهي پول را، يكجا به مستمندان مي‌بخشيد، به طوري كه مايه شگفت واقع مي‌شد. نكته يك چنين بخشش چشمگير اين است كه حضرت مجتبي (ع) با اين كار براي هميشه شخص فقير را بي نياز مي‌ساخت و او مي‌توانست با اين مبلغ، تمام احتياجات خود را برطرف نموده و زندگي آبرومندانهاي تشكيل بدهد و احياناً سرمايهاي براي خود تهيه نمايد. امام روا نمي‌ديد مبلغ ناچيزي كه خرج يك روز فقير را بسختي تامين مي‌كند، به وي داده شود و در نتيجه او ناگزير گردد براي تامين روزي بخور و نميري، هر روز دست احتياج به سوي اين و آن دراز كند/
خاندان علم و فضيلت
روزي عثمان در كنار مسجد نشسته بود. مرد فقيري از او كمك مالي خواست. عثمان پنج درهم به وي داد. مرد فقير گفت: مرا نزد كسي راهنمايي كن كه كمك بيشتري به من بكند. عثمان به طرف حضرت مجتبي و حسين بن علي (ع) و عبدالله جعفر، كه در گوشهاي از مسجد نشسته بودند، اشاره كرد و گفت: نزد اين چند نفر جوان كه در آنجا نشستهاند برو و از آنها كمك بخواه/
وي پيش آنها رفت و اظهار مطلب كرد. حضرت مجتبي (ع) فرمود: از ديگران كمك مالي خواستن، تنها در سه مورد رواست: ديهاي (خونبها) به گردن انسان باشد و از پرداخت آن بكلي عاجز گردد، يا بدهي كمر شكن داشته باشد و از عهد پرداخت آن برنيايد، و يا فقير و درمانده گردد و دستش به جايي نرسد. آيا كدام يك از اينها براي تو پيش آمده است؟ (3)
گفت: اتفاقا گرفتاري من يكي از همين سه چيز است. حضرت مجتبي (ع) پنجاه دينار به وي داد. به پيروي از آن حضرت، حسين بن علي ع چهل و نه دينار و عبدالله بن جعفر چهل وهشت دينار به وي دادند/
فقير موقع بازگشت، از كنار عثمان گذشت. عثمان گفت: چه كردي؟ جواب داد: از تو پول خواستم تو هم دادي، ولي هيچ نپرسيدي پول را براي چه منظوري مي‌خواهم؟ اما وقتي پيش آن سه نفر رفتم يكي از آنها (حسن بن علي) در مورد مصرف پول از من سوال كرد و من جواب دادم و آنگاه هر كدام اين مقدار به من عطا كردند/
عثمان گفت: اين خاندان، كانون علم و حكمت و سرچشمه نيكي و فضيلتند، نظير آنها را كي توان يافت؟(4)
بخشش بي نظير
حسن بن علي (ع) تمامي توان خويش را در راه انجام امور نيك و خداپسندانه، به كار مي‌گرفت و اموال فراواني در راه خدا مي‌بخشيد. مورخان و دانشمندان در شرح زندگاني پرافتخار آن حضرت، بخشش بي سابقه و انفاق بسيار بزرگ و بي نظير ثبت كردهاند كه در تاريخچه زندگاني هيچ كدام از بزرگان به چشم نمي‌خورد و نشانه ديگري از عظمت نفس و بي اعتنايي آن حضرت به مظاهر فريبنده دنيا است. نوشتهاند:
«حضرت مجتبي (ع) در طول عمر خود دو بار تمام اموال و دارايي خود را در راه خدا خرج كرد و سه بار ثروت خود را به دو نيم تقسيم كرده و نصف آن را براي خود نگهداشت و نصف ديگر را در راه خدا بخشيد.»(5)
كمك غير مستقيم
همت بلند و طبع عالي حضرت مجتبي ع اجازه نمي‌داد كسي از در خانه او نااميد برگردد و گاه كه كمك مستقيم مقدور حضرت نبود، به طور غير مستقيم در رفع نيازمنديهاي افراد كوشش مي‌فرمود و با تدابير خاصي گره از مشكلات گرفتاران مي‌گشود. چنانكه روزي مرد فقيري به آن بزرگوار مراجعه كرد و درخواست كمك نمود. اتفاقا در آن هنگام امام مجتبي ع پولي در دست نداشت و از طرف ديگر از اينكه فرد تهيدستي از در خانهاش نااميد برگردد، شرمسار بود، لذا فرمود:
- آيا حاضري تو را به كاري راهنمايي كنم كه به مقصودت برسي؟
- چه كاري؟
- امروز دختر خليفه از دنيا رفته و خليفه عزادار شده است، ولي هنوز كسي به او تسليت نگفته است، نزد خليفه مي‌روي و با سخناني كه به تو ياد مي‌دهم، به وي تسليت مي‌گويي، از اين راه به هدف خود مي‌رسي/
- چگونه تسليت بگويم؟
- وقتي نزد خليفه رسيدي بگو: «الحمدلله الذي سترها بجلوسك علي قبرها و لا هتكها بجلوسها علي قبرك.»
(حاصل مضمون آنكه: حمد خدا را كه اگر دخترت پيش از تو از دنيا رفت و در زير خاك پنهان شد، زير سايه پدر بود، ولي اگر خليفه پيش از او از دنيا مي‌رفت، دخترت پس از مرگ تو دربدر مي‌شد و ممكن بود مورد هتك حرمت واقع شود/)
مرد فقير به اين ترتيب عمل كرد/
اين جملههاي عاطفي در دوان خليفه اثر عميقي بر جاي نهاد و از حزن و اندوه وي كاست و دستور داد جايزهاي به وي بدهند/