دلفان

                                                    بسم الله الرحمن الرحیم

تاریخ پیدایش

تاریخ پیدایش زیدیه به قرن دوم هجری باز می گردد. آنان پس از شهادت امام حسین(ع)زید شهیدفرزند امام زین العابدین را امام می دانند. و امام زین العابدین را تنها پیشوای علم ومعرفتمی شمارند نه امام به معنی رهبر سیاسی و زمامدار اسلامی زیرا چنان که شرح آ ن خواهد آمدیکی از شرایط امام از نظر آنان قیام مسلحانه بر ضد ستمگران است. اکثر نویسندگان زیدی امام زین العابدین را در شمار امامان خود ندانسته وبه جای او حسن مثنی فرزندامام حسن مجتبی را امام خود می دانند ما با نگرشی تاریخی –تحلیلی وبا رویکردی کلامی درباره شخصیت و قیام و عقاید کلام زید شهید فرقه های زیدیه پیشوایان سیاسی –رجال علمی –حکومتهای زیدیه –روش کلامی ونمونه هایی از عقاید دینی زیدیه بحث خواهیم کرد.

تاریخ زندگی و شخصیثت زید بن علی

مورخان در تاریخ ولادت و شهادت زید بن علی اختلاف کرده انداز سالهای 75و78و80هجری به عنوان تاریخ ولادت واز سالهای 120و121و122به عنوان سالهای شهادت او یادشده است.ولی مشهور این است که مجموع دوران زندگی او42سال بودهاست.این مدت با دوقول در تاریخ ولادت و شهادت او هماهنگ است :یکی با (78-120)ودیگری با (80-120)و قول اخیر معروفتر است.دانشمندان امامیه شخصیت زید را ستوده و او را به علم ودانش تهجد وتقوا وزهد و پرهیزگاری شجاعت و ظلم ستیزی وصف کرده اند.مرحوم شیخ مفیددرباره او گفته است :<<زید بن علی بن الحسین پس از امام باقر(ع)شخصیت ممتاز در میان برادران خود بود.فردی عابد –پرهیزگار –فقیه –سخاوتمند-وشجاع به شمار می رفت  وبه انگیزه امر به معروف و نهی از منکر و خونخواهی جدش حسین بن علی (ع) قیام کرد.کثرت انس او با قرآن سبب توصیف او به <حلیف القرآن>(هم پیمان با قرآن) شده بود.این نگرش ستایش آمیزشیعه درباره زید از موضع ودیدگاه تکریم آمیز ائمه اهل بیت (ع)در مورد او سرچشمه می گیرد.چنانکه شیخ بهایی گفته است:مااز زید جز به نیکی یاد نمی کنیم.از پیشوایان ما در تمجیدوتکریم وی روایات بسیاری وارد شده است و امام صادق(ع)بسیار می گفت:(خدا عمویم را رحمت کند).شیخ صدوق در کتاب عیون الاخبار الرضا(ع)بابی را به نقل روایات ائمه معصوم(ع)در مدح و منقبت  زید اختصاص داده است.مفاد یکی از روایات چنین است:روزی مامون در حضور امام رضا (ع)قیام الزید النار(برادر امام رضا)را بر ضد عباسیان یاداور شدو آن را با قیام زیدبن علی بر ضد بنی امیه مقایسه کرد و افزود:اگر به خاطر رعایت احترام شما نبوداو را می کشتم.امام رضا در پاسخ مامون فرمود :برادر م زید را با زید بن علی مقایسه مکن.زید بن علی از دانشمندان آل محمد (ص)بود.وی برای خشنودی خدا خشمگین شدوبا دشمنان خدا جهاد کردودر راه خدا به شهادت رسید...امام باقر(ع)زید را تکریم فراوان می کردچنانکه شیخ صدوق از ابی الجارودنقل کرده که گفته است:من نزدامام باقرعلیه السلام بودم که زیدواردشد. وقتی چشم امام باقربه اوافتاد- فرمود     :(اوبزرگ خاندان خودوانتقام گیرنده خون آنهاست).آنگاه خطاب به زیدفرمود:البته برگزیده است مادری که تورابه دنیا آورده است ای زید...).ازجابربن یزیدجعفی روایت شده است که گفت :امام باقرعلیه السلام رادیدم که وقتی به برادرش زیدنگاه می کرداین آیه راتلاوت کرد:فالذین هاجرواواخرجوامن دیارهمواوذوافی سبیلی وقاتلواو قتلوا لا کفرن عنهم سیئاتهم و لا دخلنهم جنات تجری من تحتها الانهار ثوابا من عندالله والله عنده حسن الثواب.

کسانی که هجرت کرده واز دیار خود رانده شده ودر راه من از اذیت شده اند و جهاد کرده و به شهادت رسیده اند لغزشهایشان را پوشیده و «ان را به باغهایی که نهرها از پایین آنها جاری است وارد می کنم  پاداشی از خداوند است و بهترین پاداش نزد خداست آنگاه امام باقر (ع) اشاره به زید کرد وگفت: سوگند به خدا او از مصادیق این آیه است. ابو الفرج اصفهانی از عبدالله بن جربر نقل کرده که وی دیده است که جعفر بن محمد رکاب زید را می گرفت و آنگاه که بر مرکب می نشست لباس وی را می آراست . اگر این گفته درست باشد بیانگر این است که امام صادق (ع) عموی خود را گرامی می داشت وحرمت او را که در سن بزرگتر از وی بود بسان پدر نگه می داشت .ازبرخی روایات به دست می آیدکه قیام زیدموردرضایت وتاییدامام صادق علیه السلام بوده است چنانکه وقتی باامام صادق علیه السلام درباره قیام خودمشورت کردامام علیه السلام به اوفرمود:ای عمواگرخوشنودی که کشته شوی وبدنت رابرداربیاویزندپس این کاررابکن).وآنگاه که زیدازنزداومیرفت امام صادق علیه السلام فرمود:(وای برکسی که فریادیاری خواهی اورابشنودواورایاری نکند. گرچه در احادیث شیعه روایاتی نیز دال بر نکوهش زید یافت می شود ولی این روایات از نظر سند قابل اطمینان نیستند واز نطرعدد نیز تعداد روایات مدح بیش از روایات ذم است. از این رو محققان روایات ذم را مردود دانسته اند استادان و شاگردان زید همان  گونه که قبلا یادآور شدیم زید قبل از هر فرد دیگر از پدرش  امام زین العابدین (ع) علم و دین را آمو خت وپس از آن ازبرادرش امام باقر (ع) کسب دانش نمود ولی علاوه بر آنان ازافرادی چون ابان بن عثمان –عبدالله بن ابی رافع و عروه بن زبیر نیز کسب دانش کرده است .امافرضیه علم اندوزی  او از واصل بن عط که برخی چون احمد امین مصری و دیگران مطرح کرده اند ثابت نشده و بعید به نظر می رسد زیرا واصل از نظر سن کوچکتر ویا با او هم سن بوده است.

 از مشاهیر شاگردان وی می توان افراد زیر را نام برد:

1-منصور بن معتمر بن عبدالله سلمی کوفی

2-هارون بن سعد عجلی یا جعفی کوفی از مشایخ مسلم صاحب صحیح معروف بوده است.

3-معاویه بن اسحاق بن زید بن حارثه انصاری که همرا ه با زید به شهادت رسید.

4-ابوالجارود زیاد بن منذر همدانی رییس فرقهجارودیه از فرقه های زیدیه.

5-حسن بن صالح

6-علی بن صالح وبرادرش حسن صالح

7-محمد بن عبدالرحمن بن ابی لیلی وی از اصحاب امام صادق(ع) بوده است.

8-عمروبن خالد واسطی راوی مسند زید

9-اسماعیل بن عبدالرحمن اسدی از بزرگان علمای کوفه

10-سلیمان بن مهران اعمش از بزرگان علمای کوفه

آثار علمی زید شهید

آثار علمی که از زید بر جای مانده  وبه او منسوب می باشدعبارتند از :

1-تفسیرغریب القرآن:چنانکه ازنام آن معلوم است به تفسیرآیات مشکل قرآن پرداخته است.

2-الصفوه:این کتاب بااستنادبه آیات قرآن کریم به بیان فضایل پیامبر(ص)واهل بیت (ع) و برتری آنان  بر دیگران پرداخته است.

3-رساله الی علما الامه :در این رساله خطاب به علمای امت اسلامی اهداف دعوت و قیام خود را شرح داده است .

4-مناسک الحج: چنانکه از نام آن روشن است درباره مناسک حج است.

5-مجموعه فقهی وحدیثس که به مسندامام زید معروف است دانشمندان زیدی نسبت این کتاب را به زید پذیرفته و بر آنند که این نخستین کتابی ات که در فقه و حدیث نگارش یافته است و برخی از آنان آن را شرح کرده اند که مفصل ترین آنها شرح قاضی شرف الدین حسین بن احمد سیاغی یمنی (متوفای 1221ه)است .و (الروض النظیرفی شرح مجموع الفقه الکبیر)نام دارد.گرچه شارح محور کار خودرا مسند امام زیدقرار داده استولی بر اثبات مطالب آن که شیوه مورد قبول در فقه اهل سنت استدلال کرده است یعنی به مراسیل و موقوفات صحابه و نیز قیاس ومانند آن استناد نموده است از این رو به فقه اهل سنت شباهت بسیار دارد بدین جهت شیخ محمد بخیت مطیعی حنفی مصری در تفریظ خود بر کتاب نوشته است (این کتاب در معظم احکام با مذهب امام ابو حنیفه موافق است ).

زید معتزله

همان گونه که قبلا یادآور شدیم برخی از نویسندگان یر آنند که زید در عقایدکلامی خود از واصل بن عطا موسس مذهب معتزله بهره گرفته و از این روی آرای کلامی زیدیه با عقاید معتزله همهنگ است.این فرضیه از نظر تاریخی به شهرستانی باز می گردد چنانکه گفته استزید در اصول نزد واصل بن عطا پیشوای معتزله تلمذ کرد.پس از وی برخی از نویسندگان اهل سنت و زیدیه آن را پذیرفته ونقل کرده اند.ولی این فرضیه-همان گونه که قبلایادآورشدیم-دلیل معتبری ندارد.

پی نوشتها:

1-علامه سید محسن امین(اعیان الشیعه)

2-عیون اخبا رالرضا ج1 باب 25 ص248

3-اعیان الشیعه ج 7 ص 108

4-امالی شیخ صدوق ص3354 ح 11

5-سوره آل عمران/195

6-ملل ونحل شهرستانی ج1 ص 1389

7-بحارالانوارجلد46ص193