حجت حيدري چراتي

يكي از برجسته‌ترين چهره‌ها و بارزترين نام‌ها كه بر تارك تاريخ تشيع مي‌درخشد، سلالة پاك پيامبر اسلام صل الله عليه و آله و سلم و صاحب تفسير گرانسنگ الميزان، علامه آيت الله سيد محمدحسين طباطبايي است. او در روز بيست و نهم ذي القعده سال 1321ق در شادآباد، از توابع شهرستان تبريز در خانواده سادات طباطبايي ديده به جهان گشود. اجداد او تا چهارده پشت، همه از دانشمندان و علماي بنام تبريز بودند. علامه، در سن پنج سالگي مادر عزيز و در نه سالگي، پدر بزرگوارش را از دست داد.

اين بزرگ مرد تاريخ، تحصيلات مقدماتي را در زادگاه خويش دنبال كرد و همراه كسب علم، مراحل سير و سلوك را پيشه خويش قرار داد. همين امر، موجب شد شامل عنايات پروردگار قرار گيرد. خود او اين‌گونه مي‌فرمايد:

در اوايل تحصيل كه به صرف و نحو اشتغال داشتم، علاقه زيادي به ادامة تحصيل نداشتم و از اين جهت، هر چه مي‌خواندم، براي من قابل فهم نبود. چهار سال به همين صورت گذشت، تا آن كه يكباره عنايت الهي دامن‌گيرم شد، عوضم كرد و در خود، يك نوع شيفتگي و بي‌تابي به تحصيل كمال حس نمودم؛ به‌طوري كه از همان روز تا پايان تحصيل كه تقريباً هيجده سال طول كشيد، هرگز از تعليم و تفكر احساس خستگي و دلسردي نكردم و زشت و زيباي جهان را فراموش كردم؛ بساط معاشرت با غيراهل علم را به كلي برچيدم و در خورد و خواب و لوازم ديگر زندگي به حداقل ضروري قناعت نموده، باقي را به مطالعه مي‌پرداختم. بسيار مي‌شد (به ويژه در بهار و تابستان) شب را تا طلوع آفتاب به مطالعه مي‌پرداختم.

    اين است دليل پيشرفت بزرگان كه همراه با بال علم، بال تقوا را مي‌گشايند تا پروازي به اوج قلة معرفت داشته باشند.

    علامه پس از تحصيل مقدماتي در تبريز، همراه برادر كوچك‌تر و بسيار بزرگوارش سيد محمدحسن وارد نجف شد و مدت ده سال در آن ديار مقدّس ادامه تحصيل داد. اساتيد او در نجف متعدد بودند. استادان او در اصول و فقه آيت الله نائيني، سيد ابوالحسن اصفهاني، شيخ محمدحسين اصفهاني، در كليات علم رجال آيت الله حجت كوه‌كمره‌اي و در فلسفه، سيد ابوالقاسم خوانساري و سيد حسين بادكوبه‌اي بوده‌اند.

او اخلاق و عرفان را نزد عارف نامدار، آيت الله حاج ميرزا علي آقا قاضي طباطبايي كه از بستگانش بود، فرا گرفت. علّامه، به شدت تحت تأثير او بوده است.

علّامه پس از كسب درجات عاليه علم و اخلاق، به زادگاه خود برگشت.

مدتي بعد، بر اثر جنگ جهاني دوم در سال 1365ق از تبريز به قم مهاجرت كرد. آن‌جا ستارة علمي‌اش در تدريس و ادارة بحث‌هاي علمي در تفسير و فلسفه درخشيد و مقام شايستة او نزد ديگران مشخص شد؛ لذا طلّابي كه دنبال دانش بودند، دور او حلقه زدند و از او كسب دانش نمودند. از جمله شاگردانش، مي‌توان آيت الله شهيد مطهري، آيت الله شهيد بهشتي، آيت الله جوادي آملي و آيت الله حسن‌زاده آملي را نام برد كه هر يك، مانند خورشيدي در عالم علم و عمل درخشيدند و نتيجة زحمات همان استاد فرزانه بود.

آثار علمي علامه عبارتند از: 1. تفسير الميزان، 2. اصول فلسفه و روش رئاليسم، 3. حاشيه بر اسفار، 4. شيعه در اسلام، 5. بدايه و نهايه، 6. قرآن در اسلام و... .

در مورد شخصيّت علامه از زبان شاگرد بزرگوارش، آيت الله مطهري اين‌گونه آمده است:

اين مرد، واقعاً يكي از خدمتگزاران بسيار، بسيار بزرگ اسلام است. او به راستي مجسمه تقوا و معنويت است. در تهذيب نفس و تقوا، مقامات بسيار عالي طي كرده، كتاب تفسير الميزان ايشان، يكي از بهترين تفاسيري است كه براي قرآن مجيد نوشته شده است. من مي‌توانم ادعا كنم بهترين تفسيري است كه ميان شيعه و سني از صدر اسلام تا به امروز نوشته شده است. او بسيار بسيار مرد عظيم و جليل القدري است. مردي است كه صد سال ديگر تازه بايد بنشينند و افكار او را تجزيه و تحليل كنند و به ارزش او پي ببرند... .

    علامه در تفسير الميزان، ذيل بعضي از آيات، ديدگاه خود را دربارة مهدويت مطرح كرده است. او به خصوصيات نوع انسان و جوامع انساني مي‌پردازد؛ از جمله دربارة گرايش نوع انسان به صلاح و رفع فساد اشاره مي‌كند كه مطابق فطرت آن‌ها آست؛ اما گاهي در اثر عوامل محيطي و سلطه منحرفان و مستكبران، آزادي فكري و فطري انسان گرفته شده و غبار بر آن نشسته است، ولي بر اساس و عده‌اي الهي در كتب آسماني، سرانجام جهان، از آن پرهيزگاران و صالحان خواهد بود. علامه، ذيل آية 124 سوره بقره جايگاه امام را مطرح و نقش امام را در جهان هستي از حيث تكوين و تشريع بررسي كرده است. همچنين علامه، مهدويت را يك سير نظام دنيوي و جريان سنت‌ها و وعده‌هاي الهي دانسته است. او، مهدويت را يك امر حتمي و فطري مي‌دانست. براي شناخت بيشتر ديدگاه علامه درباب مهدويت، لازم است به تفسير الميزان رجوع كنيد.

    سرانجام پس از عمري تلاش در به دست آوردن علم محمدي صل الله عليه و آله و سلم در تاريخ 1360ش دار فاني را وداع كرده و به سوي معبود خويش شتافت و در كنار مرقد مطهر كريمة اهل‌بيت عليهم السلام حضرت فاطمه معصومه عليها السلام به خاك سپرده شد. روحش شاد و يادش گرامي باد!